Diyabet her yaştan insanda görülebilen karbonhidrat ve yağ dengesini de etkileyen bir metabolizma hastalığıdır. Bu hastalık genelde halk arasında şeker hastalığı olarak bilinir ve kan şekerinin yüksek olduğu durumlarda görülür. Sağlıklı bir insanda besinler yakılarak elde edilen veya karaciğerde daha önceden depolanmış olan glikoz maddesi pankreas organından salgılanan insülin hormonu tarafından hücre içine girişi sağlanır ve içine girdiği hücre tarafından yakılarak bu glikozlar enerjiye dönüştürülür. Hücrelerin etrafını saran hücre zarları seçici geçirgendirler ve her maddeyi hücre içine almazlar. Diyabet hastalığı glikozun bu hücre zarından geçememesi durumudur. Yani insülin hormonu bir nevi anahtar görevi görerek glikoz monomerlerinin hücre zarından geçişini sağlar. İnsülin hormonu eksikliğinde ise glikoz monomerleri hücre zarından geçemezler ve hücre içinde yakılarak enerjiye dönüşemezler bu durumun doğurduğu hastalığa diyabet denir.
Diyabet yani şeker hastalarının sağlıklarını korumaları için yapmaları gereken ufak tefek şeyler vardır. Bu şeyleri kısaca şöyle anlatabiliriz. Şeker hastalarının yapması gereken şeylerden biri haftada bir kez sabah ve akşam olmak üzere iki kere şekerini ölçmeleri ve bu ölçümler düzenli olarak doktoru ile paylaşmaları. Diyabet hastalarının düzenli olarak spor yapmaları sağlıkları için iyidir. Bu hastalığı taşıyan insanların aşırı kilodan sakınmaları ve kilolarını kontrol altında tutmaları gerekmektedir. Günlük yemek öğünlerini asla kaçırmamalıdırlar ve iyi beslenmelidirler. Doktorun yasakladığı yiyecekler asla ve asla yenilmemelidir olabildiği kadar bu besinlerden uzak durulmalıdır. Çok fazla şekerli besinler tüketilmemelidir. Halk arasında yanlış bilinen ve bir nevi batıl inanç olan diyabete iyi gelen diye halka kakalanan besinler ve maddelerden uzak durun.
Diyabet hastalarının her an kan şekeri yükselmesi tehlikesi vardır. Bunun önüne geçebilmek için içinde çok fazla şeker barındıran yiyecek ve içeceklerden uzak durmak ve belirli bir periyot ile şekerimizi ölçmemiz gerekmektedir. Diyabet hastalığında kan şekerini dengede tutmak için sık sık ölçüm yapmak çok önemlidir. Diyabetle başa çıkmanın bir diğer yöntemi de yediklerimize ve içtiklerimize dikkat etmek ve doktorumuzdan zararlı olmayan besinlerin bir listesini alarak soframızı bu besinler ile hazırlamak.
Her hastalıkta olduğu gibi diyabet hastalığını da erkenden teşhis etme şansı vardır. Diyabet hastalığı olan insanlarda halsizlik, yorgunluk, iştahsızlık ve sık sık idrara çıkma görülür. Bunların dışında şeker hastalığı olan insanlarda oluşan yaraların iyileşme süresi sağlıklı bir insana göre daha uzundur. Şeker hastalığı genetiğe bağlı bir hastalıktır ailenizdeki bir bireyde bu hastalık söz konusu ise sizin bu hastalığa yakalanma riskiniz normal bir insanın yakalanma riskine göre daha fazladır. Normal bir insanda aşırı şekerli besin alınması gibi durumların dışında kalan durumlarda idrar renksizdir çünkü glikozun hepsi böbreklerde geri emilime uğrar fakat diyabetli bir insanda idrar sarı renklidir. Ayrıca diyabetli bir insanın sık sık ayağının altı yanar ve bu durum bu hastaları çok rahatsız eder.
Haftanın belirli günlerinde kan şekerinizi ölçmeniz doktorunuza kan şekeri düzeninizin iyi gidip gitmediği ve insulin dozlarında yapılması gerekli değişiklilkler hakkında bilgi verir. Ölçümler diyetisyeninizin beslenme tedavisini ayarlaması ve yediğiniz besinlerin kan şekerinize etkisi konusunda size bilgi vermesi açısından da önem taşır.
Tip 1 diyabetlilerin kahvaltı, öğlen ve akşam yemeği ile gece öğününden önce olmak üzere günde dört kez veya farklı günlerde farklı öğünlerde öğün öncesi ve öğünden iki saat sonra glukometre (kan şekeri ölçüm cihazı) ile kan şekeri ölçümü yapması gerekir. Bu ölçümün haftada kaç kez yapılması gerektiği doktorunuz/diyetisyeniniz tarafından belirlenir.
Hastalığınıza ve yaşam şartlarımıza en uygun kan şekeri ölçüm programının hazırlanmasında sağlık ekibinizden yardım alabilirsiniz.
İnsülin protein yapısında bir hormon olduğundan midede sindirilir. Bu nedenle ağız youyla hap şeklinde kullanılamaz; sadece enjeksiyon tarzında kullanılabilir. Günümüzde insan insüline benzer yapıda, saflaştırılmış preparatlar kullanılmaktadır.
Günlük insülin ihtiyacı hastanın, boy ağırlık, yaş, gıda tüketimi ve aktivite düzeyine göre değişir. Ayrıca araya giren başka bir hastalık, stres ya da ilaçlar insülin dozunu etkileyebilir. İnsülinin saklama koşulları +4 derece/+8 derecedir.
Teknolojik gelişmeler ve yapılan araştırmalar sonucunda insülinin klasik enjektörlerin yanısıra kalem enjektörler ve insülin pompası ile de yapılabilmesi sağlanmıştır.
Tip 1 diyabet vücutta damarın olduğu her organı etkileyen ve ömür boyu süren bir hastalık olduğu için, Tip 1 diyabetli bireylerde iyi bir bakım sağlanmasının ön şartı bir ekip gerekliliğidir.
Günlük özen ve bakımı öğretmek için pek çok kişi, diyabetlinin yardımcısıdır. Yardımcıların başında da bu konuda uzmanlaşmış hekimler gelir. Hekim diyabetli bireye özgü bir medikal tedavi programı uygular.
Beslenme uzmanı tedavinin temel taşı olan sağlıklı beslenme planının düzenlenmesi, sağlıklı beslenme alışkanlıklarının kazanılması için yardımını isteyeceğiniz kişidir.
Diyabet hemşireniz insülin uygulama tekniği, kan şekeri ölçüm yöntemi, hipoglisemi, ayak bakımı ve benzeri konularda size yardımcı olacaktır.
Diyabet eğitimcisi ise diyabetli kişilere diyabet konusunda eğitim veren sağlık çalışanlarıdır. Hemşire, beslenme uzmanı ya da pratisyen hekim diyabet eğitimcisi olabilir. Diyabet eğitimcileri özel durumlarda hastalık hallerinde ya da kan şekeri düştüğünde neler yapılması gerektiği konusunda eğitim verirler. Ayrıca kronik hastalıklarda eğitim veren bazı gönüllü kuruluşlar, dernek ve vakıflar da diyabetlilere yol gösteren diğer yardımcılardır (Diyabet Okulları).
Diyabet tedavisinde kişiye uygun olan egzersiz tipi ve programı uygulanmalıdır. Egzersize başlarken süre kısa tutulmalı (günde 5-10 dakikayla başlanmalı) ve giderek arttırılmalıdır. Egzersiz her gün düzenli olarak yapılmalı, egzersiz sırasında pamuklu çoraplar tercih edilmelidir.Egzersiz esnasında aktif olarak çalışacak kasların olduğu bölgelere insülin yapılmamalı, aç karnına egzersize başlanmamalıdır.
Egzersiz sırasında meydana gelebilecek kan şekeri düşmelerine karşı dikkatli olunmalı ve kan şekeri ölçülmelidir. Egzersiz sırasında oluşabilecek hipoglisemi riskine karşın mutlaka basit şeker içeren besinler; (Kesme şeker, şeker tableti veya meyve suyu v.s.) bulundurmaya dikkat edilmelidir.
Bireysel özelliklerine, günlük yaşam planına, beslenme alışkanlıklarına ve insulin tedavi şemasına uygun yeterli miktarda ve uygun zamanda yemek yemesi,
· Kan şekeri kontrolü için gereksinimine uygun miktarlarda karbonhidrat içeren besinleri tüketmesi,
· Besin tüketiminde çeşitliliği sağlaması,
· Besinlerle alınan posa miktarını arttırması,
· Basit şekerleri (toz ve kesme şeker, bal, tatlı, meyve suyu v.s.) diyetisyen kontrolünde tüketmesi önerilir.
Diyabette, beslenme alışkanlıklarının düzenlenmesinin amacı diyabetli bireyin hayatı boyunca uygulayabileceği en ideal beslenme programını oluşturarak
· Kan şekerini normal sınırlar içinde tutmak,
· Hiperglisemi (kan şekeri yüksekliği) ve hipoglisemi (kan şekeri düşüklüğü) gibi akut komplikasyonları önlemek,
· İdeal vücut ağırlığını sağlamak ve korumaktır.
diyabetin tedavisinde değişmez kural insülin enjeksiyonudur. Bu tip şeker hastalığında insülin kullanmak bir zorunluluktur ve hayat kurtarıcıdır. Tedavinin diğer temel taşları ise sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz ve eğitimdir. İdeal kan şekeri düzeyinin sağlanması için gün boyu belirgin özen ve günlük bakım gerekir. Kişinin kendini iyi hissetmesi ve sağlıklı yaşam sürdürmesi için gereken bakımı hayat biçimi haline getirilmelidir.
Öte yandan alınan gıdalardan yararlanamayan vücut hücreleri enerji kaynağı olarak depolardaki yağları yakıt olarak kullanmaya başlar ve kişi zayıflar.
Bu belirtilerin ortaya çıkması için gereken süre, pankreas bezinin beta hücrelerindeki tahribatın miktarına ve yakım hızına bağlıdır. Tahribat haftalar, aylar, hatta yıllar boyunca sürebilir. Tahribatın hızlı ve kısa sürede tamamlandığı durumda vücut enerji ihtiyacı için kendi proteinlerini ve yağlarını kullanmak zorunda kalır. Özellikle yağların aşırı yıkımıyla oluşan, keton cisimleri adı verilen son ürünler vücut için zararlı atıklardır, vücutta birikerek ketoasidoz denilen acil tabloyu meydana getirirler. Ketoasidozun belirtileri ise, karın ağrısı, hızlı solunum, aşırı halsizlik ve yorgunluktur. Böyle bir durumda derhal acil olarak hastaneye başvurmak gerekir.